سطحی نگری و مناسبتزدگی در شعرسرایی

________________________________________________________________________

سبک زندگی اهل بیت (ع)،حلقه مفقوده اشعار آئینی

________________________________________________________________________

سیام ذیالقعده مصادف با شهادت نهمین ستاره آسمان امامت و ولایت، حضرت امام محمدتقی، جوادالائمه(ع) است. یکی از زمینههای آشنایی با سیره و شخصیت ائمه اطهار(ع) آثار مکتوبی است که درباره آنها به چاپ رسیده. اگر مروری اجمالی به آثار منتشر شده پیرامون زندگی و سیره آن حضرت داشته باشیم، به آثار محدودی خواهیم رسید که در برابر وسعت ابعاد زندگی، شخصیت و سیره جوادالائمه(ع) ناچیز هستند؛ از این رو با وجود نیاز جامعه به معرفی چنین شخصیتهایی، آثار اندکی نوشته شده است که برای بررسی بیشتر این موضوع از جمله در حوزه شعر و داستان به سراغ رضا اسماعیلی، شاعر انقلاب رفته و موضوع را جویا شدهایم. در ادامه این مصاحبه را میخوانید.

-کتابهایی که در باره امام محمدتقی(ع) نوشته شده، به ویژه حوزه شعر و داستان را چطور ارزیابی میکنید؟

وقتی فضای فرهنگی را در حوزه آئینی رصد میکنیم، میبینیم به برخی از بزرگان بهای بیشتری داده شده است، به عنوان مثال در باره امام حسین(ع)، امام رضا(ع)، و امام زمان(عج) شعرهای بیشتری سروده شده و در رابطه با سایر ائمه(ع) آثار کمتری وجود دارد، که به نظر میرسد حوزه ادبیات دچار مناسبتزدگی شده است. از سوی دیگر برخی نهادها و سازمانها اقدام به برگزاری جشنوارهها و همایشهایی در باره عاشورا، امام رضا(ع) و امام زمان(ع) میکنند که این موضوعات سبب ایجاد انگیزه در شاعران و نویسندگان میشود تا شعرهایی را بسرایند و داستانهایی بنویسند، اما در باره سایر ائمه(ع) این اتفاق به ندرت افتاده است.

وقتی جشنوارهها را در طول سال بررسی میکنیم همایشها و برنامههای متعددی در باره امام حسین(ع) در طول ماه محرم برگزار میشود، این جشنوارهها علاوه بر این که سبب انگیزه در اهل قلم میشود، اما عاملی برای ایجاد رکود در حوزههای دیگر است؛ از این رو به نظر میرسد ادبیات کشورمان مناسبت زده شده است، یعنی سرایش شعرها در یک فرآیند طبیعی و خودجوش رخ نمیدهد.

ـ این مناسبتزدگی در شعر شاعران بزرگ ادبیات نیز وجود دارد؟

خیر، وقتی شعرهای شاعران برجسته ادبیات فارسی مانند فردوسی، عطار، مولانا، سعدی و حافظ و ... را بررسی میکنیم نشان میدهد که سرودههای آنها براساس سفارش فطری و خودجوش بوده است، یعنی به عنوان شاعر مسلمان و معتقد به باورهای دینی منتظر برگزاری همایش و جشنواره و ایجاد انگیزه نبودند و در یک فرایند طبیعی دست به تولید شعر میزدند، به عنوان مثال در باره حضرت حق توحیدیههایی سرودهاند که الگویی برای شاعران امروز است.

متأسفانه جامعه امروز کمی کج سلیقه و شرطی شده است، به ویژه شاعران نسل امروز که منتظر هستند چه سازمان و نهادی اعلام فراخوان میکند تا در باره آن موضوع شعرهایی بسرایند و کاری ندارند که این شعر مورد نیاز جامعه هست یا خیر و برای رفع نیاز جشنوارهها و همایشها شعر میسرایند.

ـ این مناسبتزدگی چه آسیبهایی را در پی دارد؟

ما شاعران چرا باید به دنبال جشنوارهها باشیم، این زنگ خطری برای شاعران است که از استقلال ادبی و فرهنگی برخوردار نباشند و گوش به زنگ باشند تا مطابق سلیقه و ذوق و ذائقه نهادها و سازمان هایی که این جشنواره ها را برگزار می کنند دست به تولید اثر بزنند که این موضوع به نوعی اهانت به شعر و شاعری ست.

شاعران باید خود را از فضای «جشنواره زدگی» کنار بکشند و براساس نیازهای فطری و اصیل جامعه و رسالت اجتماعی و دینی دست به تولید اثر بزنند. مایه تاسف است که با گذشت نزدیک به چهار دهه از پیروزی انقلاب اسلامی ، هنوز آثار فاخر و قابل تاملی به زبان شعر درباره امام جواد(ع) نداریم تا آن را به جامعه امروز عرضه کنیم. از این رو شاعران باید اولویتها را رصد کنند و برای رسیدن به آن تلاش کنند.

ـ شعرهای آئینی سروده شده چه اندازه پاسخگوی نیاز مداحان و مخاطبان است؟

امروز شوربختانه در حوزه شعر دینی و آیینی شاهد چرخه وارونه ای هستیم. به این معنا که شاعران در عرصه خلق و آفرینش ادبی در برابر مداحان دچار انفعال شده اند. یعنی به جای آن که شاعر با معرفی شعر خوب و فاخر ذوق مداح را بالا ببرد، مداح با سفارش شعر نازل ذوق و سلیقه شاعر را پایین می آورد!

به جای آن که مداح برای گرفتن شعر خوب به شاعر مراجعه کند، شاعر به سفارش مداح شعر کوچه – بازاری می گوید تا شعرش توسط مداح خوانده شود! و این یعنی چرخه معیوب. در حالی که شاعر باید در این حوزه جلودار و پرچمدار باشد. در تاریخ هزار و دویست ساله ادبیات فارسی وقتی به بزرگانی چون فردوسی و حافظ و ... افتخار میکنیم، به این دلیل است که آنها در جامعه خود پیشتاز بوده و جریانساز و تحولآفرین بودهاند، اما شاعران امروز مرجعیت ادبی خود را از دست دادهاند و جایگاه و پایگاه ادبی گذشته را ندارند؛ چرا که به دنبال کسب فضائل اخلاقی، مطالعه و تحقیق نیستند، البته این مطالعه و پژوهش باید در حد نیاز آنها باشد.

البته این مسائل به دلیل ایجاد مشغلههای فراوان شاعران است که خود را درگیر برخی مسائل کردهاند و بسیاری از آنها دائم در حال سفر به دنبال جشنوارهها هستند و باید شعرهای جشنوارهای بسرایند و به نظر میرسد خلوت ادبی ندارند. یادم هست در دیداری که چند سال پیش شاعران انقلاب با رهبری داشتند، مقام معظم رهبری فرمودند؛ یکی از نیازهای شاعر خلوت شاعرانه است. از این رو اگر شاعر خلوت شاعرانه و سیر و سلوک درونی نداشته باشد، نمیتواند در شعرش محتوایی عرضه کند که کاربردی و مورد نیاز جامعه باشد.

ـ تا چه میزان به کرامات امام جواد(ع) در آثار ادبی پرداخته شده است؟

با توجه به این که شاعران درگذشته علاوه بر شعر به علومی چون فلسفه و حکمت و فقه نیز اشراف داشته اند، این تسلط به علوم زمانه باعث قوت و صلابت شعرشان می شد. یعنی شعرشان علاوه بر بیان احساس، از عقلانیت و اندیشه نیز برخوردار بود. به همین خاطر وقتی از بزرگان دینی سخن می گفتند، به سیره عملی ائمه(ع) توجه داشتند. امروز با وجود این که شاعران نسل امروز در حوزه ساختار و فرم شاعری پیشرفت کردهاند و از نظر ساختار، شعرهایی منسجم و مستحکم با زبان استوار و فاخر میسرایند، اما در حوزه مضمون و محتوا عقب هستیم و این امر سبب شده شعرهای آئینی امروز در منزل صورت سیر کنند، یعنی اغلب آنها لهجه ای توصیفی دارند و در حصار مدح و منقبت و مرثیه مانده اند. بیش تر این شعرها دچار فقر اندیشه اند، به همین خاطر جز گریاندن، تکانه و لرزه دیگری در جان و جهان مخاطب ایجاد نمی کنند. تکانه ای که به اندیشه اش تلنگر بزند و او را متحول کند.

پرداختن به سبک زندگی اهل بیت(ع) حلقه مفقوده این اشعار است و کمتر شعری وجود دارد که درباره زندگی، سیره و جنبه معرفتی زندگی امام جواد(ع) باشد، از جمله به دیدگاههای آن حضرت در رابطه با مسائل گوناگون پرداخته باشد. هر چند مدح و منقبتها هم در جای خود دارای ارزش است.

با شعرها و نوحه هایی از این دست، مسلما نسل امروز نمیتواند شخصیت واقعی امام جواد(ع) را بشناسد. آنچه در حوزه ادبیات موجود است، انتقالدهنده ابعاد گوناگون شخصیتی و زندگی آن حضرت نیست و این ضعف شعر آئینی را نشان میدهد. البته این موضوع به این دلیل است که نگاه شاعران کاربردی است و مدح و منقبت را برای جلسات ولادت آن حضرت و مرثیهها را برای جلسات مرثیهخوانی میگویند و تصورشان بر این است که اگر به موضوعات دیگری درباره ائمه(ع) بپردازند استقبالی نخواهد شد و انتظار دارند شعرشان مصرف اجتماعی داشته باشد.

ـ شعرهای آئینی که درباره ائمه(ع) سروده میشود باید دارای چه مشخصههایی باشد؟

شعر دینی و آیینی اصیل باید ما را به جاده «خودشناسی»،«خداشناسی» و بندگی هدایت کند، و در نهایت از ما یک انسان تراز اسلام بسازد. باید شعری بگوییم که به سیره عملی ائمه(ع) پرداخته و معارف قرآنی و اسلامی در آن بیان شود تا مخاطبان شناخت کاملی نسبت به سیره عملی بزرگان دینی پیدا کنند و به نکاتی دست یابند که آن را در جای دیگری نشنیدهاند؛ از این رو آثار شاعران و نویسندگان نیاز به تجدیدنظر، بازشناسی و بازخوانی دارد تا به آنها یادآوری شود که چه نکاتی مغفول مانده است.

خبرگزاری قرآن، 12 شهریور 1395

http://iqna.ir/fa/news/3526910/